اين رو برخى از پيشينيان خدا ترس گفته‌اند : بيم ما از اين است كه يقين داريم بر آتش وارد خواهيم شد امّا در رهايى از آن شكّ داريم . هنگامى كه حسن بصرى اين خبر مأثور را نقل كرد كه از دوزخيان كسى است كه پس از گذشت هزار سال از دوزخ بيرون آورده مىشود در حالى كه فرياد مىزند : يا حنّان يا منان گفت : « 49 » كاش من اين كس بودم . بدان اخبار و روايات گوياى اين است كه آخرين كسى كه از آتش بيرون آورده مىشود پس از گذشت هفت هزار سال است . اختلاف مدّت درنگ دوزخيان در آتش ميان يك لحظه تا هفت هزار سال مىباشد ، به طورى كه بعضى از مردم مانند برق جهنده از آتش مىگذرند و در آن درنگ نمىكنند . ميان يك لحظه درنگ در آتش تا توقّف هفت هزار ساله درجات مختلفى است اعمّ از روز ، هفته ، ماه و ساير ازمنه ، اختلاف در شدّت و ضعف عذاب به سبب سختگيرى در حساب نيز بىنهايت است ، چنان كه پادشاه برخى از تقصيركاران را با سختگيرى در حساب مورد تنبيه قرار مىدهد سپس آنها را عفو مىكند ، و هر گاه هم تازيانه به آنها مىزند ، و يا به انواع ديگرى از عذاب مجازات مىكند . در عذاب غير از مدّت و شدّت اختلاف ديگرى نيز وجود دارد و آن اختلاف انواع آن است زيرا كسى كه تنها از طريق مصادرهء اموال مورد عذاب قرار مىگيرد مانند كسى نيست كه اموال او را مىگيرند ، فرزند او را مىبرند و امثال اينها . اين اختلافات در عذابهاى آخرت نيز وجود دارد و ادلّهء شرعى گوياى آن است . اين امر بر حسب قوّت و ضعف ايمان و كثرت طاعات و قلّت آن و زيادى سيّئات و كمى آنهاست . امّا شدّت عذاب به سبب شدّت و عظمت قبح گناهان و كثرت عذاب به علّت كثرت آنهاست و اختلاف انواع عذاب به سبب اختلاف انواع گناهان است . اين موضوع با شواهد قرآنى در پرتو نور ايمان براى ارباب قلوب روشن است و خداوند متعال همين معنا را اراده كرده و فرموده است : وَ ما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ « 50 » ، و نيز : الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ « 51 » ، و

--> ( 49 ) عراقى گفته است : آن را احمد و ابو يعلى از روايت ابى ظلال قسملى از انس نقل كرده ، و ابو ظلال از راويان ضعيف است و نام او هلال بن ميمون مىباشد . ( 50 ) فصّلت / 46 : . . . و پروردگارت هرگز به بندگان ستم نمىكند . ( 51 ) غافر / 17 : امروز هر كس در برابر كارى كه انجام داده جزا داده مىشود .